FTA Việt Nam - EFTA mở ra dư địa mới cho xuất khẩu thủy sản
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động, xu hướng bảo hộ gia tăng và các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn đối với thực phẩm, việc Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA) hoàn tất đàm phán Hiệp định Thương mại tự do (FTA) được đánh giá là tín hiệu tích cực đối với ngành thủy sản.
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), FTA Việt Nam - EFTA không chỉ giúp đa dạng hóa thị trường xuất khẩu mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nhóm khách hàng có khả năng chi trả cao, phù hợp với chiến lược chuyển dịch từ tăng trưởng về lượng sang nâng cao giá trị xuất khẩu.
Hiện nay, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khối EFTA vẫn còn khá khiêm tốn và chủ yếu tập trung tại Thụy Sĩ và Na Uy.
Năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đạt 34,123 triệu USD, tăng 15% so với năm trước; xuất khẩu sang Na Uy đạt 18,479 triệu USD, tăng tới 95%. Tổng kim ngạch của hai thị trường đạt khoảng 52,6 triệu USD, chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản nhưng cho thấy dư địa phát triển ở phân khúc cao cấp vẫn còn rất lớn.
Trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Thụy Sĩ đạt 13,437 triệu USD, giảm 15% so với cùng kỳ năm trước; riêng tháng 5 đạt 3,5 triệu USD, giảm 13,5%. Trong khi đó, xuất khẩu sang Na Uy đạt 7,027 triệu USD, tăng 36,7%, riêng tháng 5 đạt 1,643 triệu USD, tăng 11,5%.
Những con số này cho thấy EFTA chưa phải thị trường lớn về quy mô, song vẫn duy trì tiềm năng tăng trưởng tích cực, đặc biệt tại Na Uy.
Cơ hội thuộc về các sản phẩm chế biến và giá trị gia tăng
Theo VASEP, lợi ích lớn nhất mà FTA Việt Nam - EFTA mang lại là góp phần giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.
Trong bối cảnh thị trường Mỹ vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro về thuế quan, các biện pháp phòng vệ thương mại và quy định liên quan đến bảo vệ động vật có vú biển (MMPA), còn Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục siết chặt các yêu cầu về chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, việc mở rộng thêm thị trường xuất khẩu được xem là hướng đi cần thiết.
Tuy nhiên, EFTA không phải là thị trường cạnh tranh bằng giá.
Đây là nhóm thị trường ưu tiên các sản phẩm có chất lượng cao, an toàn thực phẩm và giá trị gia tăng lớn như:
- Tôm chế biến;
- Tôm đông lạnh chất lượng cao;
- Cá tra phi lê, cá tra cắt portion;
- Cá tra chế biến sâu;
- Cá ngừ;
- Mực, bạch tuộc;
- Cua, ghẹ;
- Nhuyễn thể;
- Các sản phẩm thủy sản chế biến tiện dụng phục vụ hệ thống bán lẻ hiện đại.
Khi hiệp định chính thức được ký kết và có hiệu lực, các cam kết cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan sẽ tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho hàng thủy sản Việt Nam.
Tuy nhiên, ưu đãi thuế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các quy định về quy tắc xuất xứ, chứng nhận xuất xứ hàng hóa, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu an toàn thực phẩm của từng quốc gia thành viên.
Chuẩn hóa chuỗi sản xuất để tận dụng cơ hội từ FTA
Theo VASEP, FTA Việt Nam - EFTA không chỉ thúc đẩy xuất khẩu mà còn mở ra cơ hội hợp tác công nghệ giữa doanh nghiệp hai bên.
Na Uy và Iceland là những quốc gia có thế mạnh về nuôi biển, khai thác hải sản, công nghệ bảo quản lạnh, logistics và chế biến sâu. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận công nghệ mới, nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng và phát triển các dòng sản phẩm giá trị gia tăng.
Đồng thời, nguồn nguyên liệu chất lượng cao từ các nước EFTA cũng có thể phục vụ thị trường nội địa hoặc tái chế biến để xuất khẩu sang các thị trường khác.
Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn.
Ba quốc gia Na Uy, Iceland và Liechtenstein đều thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA) nên áp dụng gần như đầy đủ hệ thống tiêu chuẩn của EU. Riêng Thụy Sĩ tuy không thuộc EEA nhưng cũng có các quy định rất nghiêm ngặt về:
- An toàn thực phẩm;
- Truy xuất nguồn gốc;
- Bảo vệ môi trường;
- Lao động;
- Trách nhiệm xã hội;
- Phát triển bền vững.
Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất, từ vùng nuôi, tàu khai thác, nguồn nguyên liệu đến nhà máy chế biến, hệ thống kho lạnh, bao bì, nhãn mác và các chứng nhận quốc tế.
Quy tắc xuất xứ sẽ quyết định khả năng hưởng ưu đãi thuế
Một trong những thách thức lớn nhất được VASEP chỉ ra là quy tắc xuất xứ.
Nhiều doanh nghiệp hiện vẫn sử dụng một phần nguyên liệu nhập khẩu hoặc trải qua nhiều công đoạn chế biến khác nhau trước khi xuất khẩu.
Do đó, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ theo từng mã HS, cơ chế cộng gộp và quy trình cấp chứng nhận xuất xứ để đủ điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan.
Nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện này, lợi thế từ FTA sẽ rất khó chuyển hóa thành lợi ích thực tế.
Ở chiều ngược lại, khi thuế nhập khẩu giảm, các sản phẩm thủy sản từ EFTA như cá hồi, cá tuyết, cá thu, cá thịt trắng và nhiều sản phẩm đông lạnh khác cũng sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để thâm nhập thị trường Việt Nam.
Điều này sẽ tạo thêm áp lực cạnh tranh đối với phân khúc thủy sản cao cấp, nhưng đồng thời cũng là động lực để doanh nghiệp trong nước tiếp tục đầu tư công nghệ, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Chuẩn bị từ sớm để khai thác hiệu quả thị trường EFTA
Theo các chuyên gia, FTA Việt Nam - EFTA sẽ không tạo ra lợi thế tự động cho doanh nghiệp.
Cơ hội sẽ thuộc về những đơn vị chủ động chuẩn bị từ sớm về vùng nguyên liệu, hệ thống truy xuất nguồn gốc, chứng nhận quốc tế, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như năng lực hợp tác với các nhà nhập khẩu và hệ thống bán lẻ tại Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.
Trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần theo sát tiến trình ký kết, phê chuẩn và các cam kết chi tiết của hiệp định.
Về dài hạn, EFTA được kỳ vọng sẽ trở thành thị trường ngách có giá trị cao, góp phần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm thủy sản và củng cố vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.