Khai mạc Triển lãm “Sắc Sơn Ta” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ngày 6/11/2026
Triển lãm “Sắc Sơn Ta” diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam từ ngày 6-10/11/2026, giới thiệu 80 tác phẩm của 14 tác giả, khẳng định sức sống của nghệ thuật sơn mài trong đời sống mỹ thuật đương đại. Thế nhưng, phía sau vẻ đẹp của những tác phẩm ấy là một nghịch lý đáng suy ngẫm: nghệ thuật vẫn tiếp tục phát triển, nhưng nguồn nguyên liệu truyền thống làm nên bản sắc lại đứng trước nguy cơ mai một. Điều đó đặt ra câu hỏi: Chúng ta có thể bảo tồn trọn vẹn nghệ thuật sơn mài Việt Nam hay không nếu chính nguồn sơn ta đang dần mất đi?
![]()
Dụng cụ và chất liệu sơn mài truyền thống được trưng bày tại triển lãm “Sắc Sơn Ta”
Sơn ta không chỉ là vật liệu hội họa được khai thác từ cây sơn tự nhiên, mà còn gắn với lịch sử hình thành và phát triển của nghệ thuật sơn mài Việt Nam. Qua nhiều thế hệ, nghệ nhân và họa sĩ đã tích lũy kinh nghiệm xử lý, phối hợp các lớp sơn, tạo nên chiều sâu, độ óng và sắc thái đặc trưng cho tác phẩm. Chính những đặc tính ấy góp phần làm nên sự khác biệt của sơn mài Việt Nam. Vì thế, mất đi nguồn sơn ta không chỉ là mất đi một loại nguyên liệu, mà còn có nguy cơ đánh mất những tri thức, kinh nghiệm và bản sắc nghệ thuật được bồi đắp qua thời gian.
Điều đáng lo ngại là việc duy trì nguồn nguyên liệu này đang gặp nhiều khó khăn. Vùng trồng cây sơn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu sử dụng, hoạt động khai thác còn phụ thuộc vào điều kiện sản xuất, trong khi sản lượng và chất lượng nhựa sơn chưa thực sự ổn định. Đằng sau đó còn là bài toán sinh kế của người trồng và khai thác sơn. Khi đầu ra thiếu ổn định, hiệu quả kinh tế không bảo đảm, người dân khó có động lực gắn bó lâu dài với cây sơn. Nếu diện tích trồng thu hẹp, người làm nghề chuyển sang sinh kế khác, nguồn nguyên liệu cũng khó tránh khỏi nguy cơ đứt gãy.
![]()
Nhựa sơn ta được khai thác từ thân cây sơn tự nhiên. (Ảnh: Sưu tầm)
Đây không chỉ là câu chuyện của một loại cây trồng hay hoạt động sản xuất, mà còn liên quan trực tiếp đến tương lai của nghệ thuật sơn mài Việt Nam. Khi sơn ta khan hiếm, chi phí tăng cao, nghệ nhân và họa sĩ sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp cận chất liệu truyền thống. Chính vì thế, sơn công nghiệp có thể trở thành lựa chọn thay thế nhờ tính phổ biến và khả năng đáp ứng một số yêu cầu sáng tạo. Đổi mới chất liệu là quyền của người sáng tạo, song không nên trở thành lý do khiến chất liệu truyền thống bị lãng quên. Bởi nếu ngày càng ít người có điều kiện thực hành với sơn ta, những kỹ thuật xử lý, kinh nghiệm nghề và bí quyết được truyền qua nhiều thế hệ cũng có nguy cơ mai một.
Từ câu chuyện của sơn mài có thể thấy, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ tác phẩm, tôn vinh nghệ nhân hay truyền dạy kỹ thuật, mà còn phải quan tâm đến những điều kiện vật chất làm nên giá trị của di sản. Một tác phẩm có thể được lưu giữ trong bảo tàng, một kỹ thuật có thể được ghi chép trong sách vở, nhưng nếu nguồn nguyên liệu và môi trường thực hành nghề không còn được duy trì thì những giá trị ấy khó có thể tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại. Với sơn mài, bảo tồn phải bắt đầu từ gốc rễ của nghề, từ vùng trồng cây sơn đến những người trực tiếp khai thác và gìn giữ nguyên liệu.
Muốn giải quyết vấn đề này một cách căn cơ, cần có sự liên kết giữa người trồng sơn, cơ sở sản xuất, nghệ nhân, họa sĩ và các cơ sở đào tạo mỹ thuật. Địa phương cần quan tâm quy hoạch, duy trì vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật khai thác và bảo đảm đầu ra để người dân gắn bó lâu dài với cây sơn. Các cơ sở sản xuất cần tăng cường liên kết với vùng nguyên liệu, duy trì nhu cầu tiêu thụ sơn ta. Đồng thời, các cơ sở đào tạo mỹ thuật cần tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận, thực hành với chất liệu truyền thống; nghệ nhân và họa sĩ tiếp tục truyền dạy kinh nghiệm, kỹ thuật xử lý sơn. Bảo tồn chỉ có thể đạt hiệu quả khi người trồng có sinh kế, người làm nghề có nguyên liệu và thế hệ kế tiếp có cơ hội thực hành.
Một nền nghệ thuật chỉ có thể được bảo tồn bền vững khi những giá trị của nó tiếp tục được duy trì trong thực tiễn sáng tạo. Những tác phẩm tại triển lãm “Sắc Sơn Ta” không chỉ minh chứng cho sức sống của nghệ thuật sơn mài Việt Nam hôm nay, mà còn nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc ấy. Bởi giữ được tác phẩm là lưu lại thành quả của quá khứ, giữ được nguồn nguyên liệu chính là bảo đảm cơ hội để nghệ thuật sơn mài tiếp tục phát triển trong tương lai.
