Mang di sản truyền thống đến công chúng hiện đại
Là loại hình nghệ thuật có tính bác học cao, ca trù đòi hỏi người thưởng thức phải có khả năng cảm nhận âm nhạc và sự am hiểu nhất định về làn điệu, kỹ thuật biểu diễn cùng những quy tắc nghệ thuật đặc thù. Trong khi đó, công chúng hiện đại, đặc biệt là người trẻ, có nhiều lựa chọn giải trí với cách thể hiện trực quan, nhanh chóng và dễ tiếp nhận. Sự khác biệt này khiến ca trù khó tạo sức hút nếu chỉ giới hạn trong không gian biểu diễn truyền thống. Tuy nhiên, sẽ là phiến diện nếu cho rằng ca trù kén người nghe nên cần đơn giản hóa để phù hợp với số đông. Vấn đề cốt lõi nằm ở khoảng cách giữa giá trị di sản và khả năng tiếp cận của công chúng. Dù sở hữu chiều sâu văn hóa đáng quý, ca trù vẫn có nguy cơ nằm ngoài mối quan tâm của xã hội nếu thiếu phương thức truyền tải phù hợp. Vì vậy, bảo tồn không chỉ là duy trì biểu diễn hay lưu giữ tư liệu cổ, mà còn phải tạo sự kết nối giữa di sản và đời sống hôm nay.
Một số nghệ sĩ trẻ đã tìm kiếm hướng đi mới cho ca trù thông qua ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Tiêu biểu là MV “Lá ngọc cành vàng” của ca nương Kiều Anh, ra mắt vào tháng 6/2026. Sản phẩm gây chú ý với sự kết hợp giữa chất liệu dân gian và phong cách world music, đồng thời quy tụ hàng chục ca nương thuộc nhiều thế hệ trong không gian chiếu hát truyền thống. Qua đó, ca trù được giới thiệu đến công chúng với diện mạo gần gũi hơn, đồng thời gợi lên sự tiếp nối giữa các thế hệ nghệ nhân và người trẻ – yếu tố quan trọng đối với sức sống của di sản.
![]()
Các thế hệ nghệ nhân cùng chung khung hình trong MV Lá ngọc cành vàng ( Ảnh: Youtube )
Các nền tảng số phát triển cũng tạo điều kiện để ca trù vượt ra khỏi giới hạn của không gian biểu diễn trực tiếp. Những video giới thiệu làn điệu, kỹ thuật hát, câu chuyện về nghệ nhân hay các buổi trình diễn giúp cho công chúng tiếp cận di sản dễ dàng hơn. Việc đưa ca trù vào trường học, tổ chức các buổi giao lưu và trải nghiệm cùng nghệ nhân cũng mở ra cơ hội để người trẻ trực tiếp lắng nghe, tìm hiểu và thực hành. Đều đặn mỗi tối thứ bảy, chủ nhật hàng tuần, CLB ca trù Lỗ Khê (xã Thư Lâm, Hà Nội) lại tổ chức truyền dạy ca trù cho các em học sinh Trường Tiểu học Thư Lâm. Dưới sự phối hợp cùng chính quyền, nhà trường, các em học sinh có cơ hội làm quen với nghệ thuật ca trù, từng bước tiếp cận những kỹ thuật hát và cách thực hành di sản ngay từ khi còn nhỏ. Đây không chỉ là hoạt động giáo dục văn hóa mà còn là cách nuôi dưỡng tình yêu di sản, tạo nền tảng cho sự tiếp nối ca trù trong thế hệ trẻ.
![]()
Lớp học ca trù của các em học sinh trường Tiểu học Thư Lâm
Như vậy, đổi mới không đồng nghĩa với việc chạy theo thị hiếu hay biến ca trù thành một sản phẩm giải trí thông thường mà phải tìm kiếm những cách tiếp cận mới để đưa công chúng đến gần hơn với giá trị cốt lõi của di sản. Tuy nhiên nếu chỉ dừng lại ở hiệu ứng truyền thông nhất thời mà không khơi gợi được sự quan tâm lâu dài, sức lan tỏa của di sản sẽ khó có thể bền vững.
Giữ bản sắc trong quá trình sáng tạo
Đổi mới là điều kiện giúp ca trù tiếp cận công chúng, nhưng bản sắc mới là nền tảng để di sản giữ được giá trị riêng, bởi không phải thay đổi nào cũng đồng nghĩa với phát triển. Ca trù không chỉ là những giai điệu cổ, mà là một loại hình nghệ thuật có tính quy chuẩn. Những kỹ thuật đàn, hát và phối hợp biểu diễn đều là kết tinh của quá trình sáng tạo, trao truyền qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ giữ lại một vài âm thanh đặc trưng để đưa vào bản phối hiện đại mà bỏ qua cấu trúc nghệ thuật và tinh thần của ca trù thì chưa thể xem là phát huy đầy đủ giá trị di sản.
Thực tế tại CLB ca trù Lỗ Khê cho thấy, việc đổi mới vẫn cần đặt trên nền tảng am hiểu nghệ thuật truyền thống. Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Điền, người có hơn 35 năm gắn bó với ca trù nơi đây chia sẻ về việc sáng tác lời mới là cần thiết để làm phong phú nội dung biểu diễn. Tuy nhiên, người sáng tác phải hiểu về làn điệu, cách gieo vần, thanh bằng – trắc và cấu trúc thơ phù hợp với từng thể hát. Theo bà, không phải bài thơ nào cũng có thể đưa vào ca trù một cách tùy ý, bởi mỗi làn điệu có những yêu cầu riêng về nhịp điệu và cách thể hiện. Điều này cho thấy, làm mới di sản không đơn thuần là thay đổi lời ca hay bổ sung nội dung đương đại, mà đòi hỏi sự am hiểu về chính những quy tắc nghệ thuật đã làm nên đặc trưng của loại hình.
![]()
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Điền dạy các bạn nhỏ hát ca trù (Ảnh: Sưu tầm)
Câu chuyện đổi mới di sản cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về tính chính xác và sự am hiểu văn hóa. Bên cạnh những điểm nhấn trong việc đưa ca trù đến gần công chúng, MV “Lá ngọc cành vàng” của Kiều Anh cũng từng gây tranh luận về chi tiết chữ Nôm trong bài thơ “Bánh trôi nước”. Ê-kíp sau đó đã tiếp nhận ý kiến chuyên môn và rà soát tư liệu. Điều này cho thấy, tôn vinh di sản không chỉ cần thiện chí mà còn phải đi kèm nghiên cứu, kiểm chứng cẩn trọng, bởi một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến tính thuyết phục của toàn bộ sản phẩm.
Đáng lo ngại hơn là nguy cơ biến di sản thành công cụ tạo hiệu ứng truyền thông. Trong bối cảnh các sản phẩm nghệ thuật ngày càng chịu sức ép từ lượt xem, lượt tương tác và khả năng lan truyền, chất liệu truyền thống rất dễ bị khai thác như một yếu tố tạo sự khác biệt. Nếu công chúng chỉ nhớ đến hình ảnh bắt mắt hay bản phối sôi động mà không nhận diện được những đặc trưng nghệ thuật vốn có thì việc làm mới ấy vẫn chưa đạt được mục tiêu sâu xa.
Cần phân biệt rõ giữa việc sáng tạo trên nền tảng di sản và việc sử dụng di sản như một chất liệu trang trí. Sáng tạo thực sự phải bắt đầu từ sự hiểu biết, tôn trọng đối với những giá trị truyền thống. Nếu chỉ lựa chọn những yếu tố dễ gây chú ý rồi tùy tiện biến đổi theo thị hiếu, di sản có rất dễ bị tách khỏi bối cảnh văn hóa đã sản sinh và nuôi dưỡng nó. Bởi vậy, không thể lấy số lượt xem hay mức độ phổ biến làm thước đo duy nhất cho thành công của việc làm mới ca trù. Sản phẩm phải giúp người trẻ hiểu thêm về ca trù, biết đến nghệ nhân và tìm kiếm các buổi biểu diễn truyền thống mới mang lại giá trị lan tỏa có ý nghĩa lâu dài.
Đổi mới để tiếp nối, không phải để thay thế
Từ những vấn đề trên, có thể thấy bảo tồn và đổi mới không phải hai mục tiêu đối lập. Điều cần thiết là xác định đúng giới hạn và vai trò của mỗi hoạt động. Người sáng tạo cần có sự tìm hiểu nghiêm túc về lịch sử, kỹ thuật và đặc trưng nghệ thuật ca trù trước khi đưa chất liệu này vào sản phẩm mới. Các nghệ nhân, nhà nghiên cứu cần được tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, thay vì chỉ xuất hiện như những nhân vật minh họa cho một sản phẩm quảng bá. Cùng với đó, cần duy trì hoạt động biểu diễn nguyên bản, chú trọng truyền dạy trong cộng đồng, đưa ca trù vào trường học và tạo điều kiện để thế hệ trẻ được trực tiếp học hỏi từ những người đang nắm giữ di sản.
Một di sản chỉ có thể sống lâu dài khi nó không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Ca trù không cần phải thay đổi để trở thành một loại hình âm nhạc khác mới có thể tồn tại trong thời đại hôm nay. Điều di sản cần là cánh cửa mới để đến gần hơn với công chúng, nhưng phía sau vẫn phải là những giá trị nghệ thuật nguyên bản. Đổi mới để ca trù được lắng nghe nhiều hơn, không phải để những thanh âm đặc trưng của nó bị hòa tan giữa vô vàn xu hướng âm nhạc. Suy cho cùng, giữ được bản sắc trong dòng chảy biến đổi của thời đại mới chính là thước đo thực sự cho sức sống của một di sản.
