Xuất khẩu càng lớn, yêu cầu càng cao
Theo thông tin được công bố, đến hết năm 2025, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 298 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 25 thị trường và vùng lãnh thổ. Riêng năm 2025 phát sinh 21 vụ việc mới tại 11 thị trường, trong đó Hoa Kỳ khởi xướng 7 vụ; thép là nhóm hàng có nhiều vụ việc mới nhất với 9 vụ, chiếm 43%.
Quy mô xuất khẩu càng mở rộng, yêu cầu chứng minh nguồn gốc và quá trình sản xuất càng trở nên quan trọng. Cục Phòng vệ thương mại hiện theo dõi biến động xuất khẩu của hơn 422 mặt hàng sang 10 thị trường thường xuyên tiến hành điều tra; qua đánh giá, 27 nhóm mặt hàng được xác định có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, chống lẩn tránh, gian lận xuất xứ hoặc chuyển tải bất hợp pháp.
Với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, “bài kiểm tra” này không chỉ nằm ở mức thuế có thể phát sinh. Quan trọng hơn là khả năng chứng minh sản phẩm thực sự được sản xuất tại Việt Nam, nguyên liệu đến từ đâu, quy trình sản xuất thế nào và giá thành được hình thành ra sao. Đây cũng là những dữ liệu ngày càng gắn chặt với năng lực cạnh tranh khi doanh nghiệp bước vào các thị trường lớn.
Từ một vụ việc, nhìn lại năng lực sản xuất
Câu chuyện của ngành gỗ cho thấy tác động của phòng vệ thương mại có thể đi thẳng vào hoạt động sản xuất, xuất khẩu của doanh nghiệp. Khi một thị trường tiến hành điều tra đối với sản phẩm gỗ từ Việt Nam, doanh nghiệp không chỉ phải đối mặt với nguy cơ bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại mà còn cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ về nguồn nguyên liệu, quá trình sản xuất, xuất xứ và giá thành để chứng minh thông tin cung cấp.
Kinh nghiệm từ ngành gỗ cho thấy xuất khẩu không chỉ cần sản phẩm đạt yêu cầu của khách hàng mà còn đòi hỏi doanh nghiệp quản lý tốt nguồn nguyên liệu, hồ sơ sản xuất và thông tin về giá thành. Đây cũng là yêu cầu ngày càng đáng chú ý khi nhiều thị trường tăng cường kiểm soát xuất xứ và nguy cơ lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.
Tháng 5/2025, Hoa Kỳ nhận hồ sơ đề nghị điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với gỗ dán cứng và gỗ trang trí từ Việt Nam. Theo thông tin được công bố, giai đoạn 2022–2024, kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm thuộc vụ việc từ Việt Nam sang Hoa Kỳ lần lượt khoảng 401 triệu USD, 186 triệu USD và 244 triệu USD. Sau đó, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã khởi xướng điều tra. Diễn biến này cho thấy việc chuẩn hóa dữ liệu và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện ngay trong quá trình sản xuất, thay vì chỉ chuẩn bị khi vụ việc đã phát sinh.
Một ví dụ cụ thể ở một lĩnh vực khác, Công ty TNHH Sản xuất Sơ mi Rơ moóc và Cấu kiện nặng Thaco Industries cho thấy yêu cầu của thị trường quốc tế đang đặt ra những yêu cầu cao hơn về sản phẩm, công nghệ và tiêu chuẩn đối với doanh nghiệp cơ khí Việt Nam. Doanh nghiệp sản xuất sơ-mi-rơ-moóc tại Khu công nghiệp THACO Chu Lai, xuất khẩu sản phẩm tới nhiều thị trường, trong đó có Canada. Các sản phẩm được phát triển theo các tiêu chuẩn kỹ thuật và chất lượng phục vụ thị trường quốc tế.
Đáng chú ý, tháng 5/2025, Canada kết luận sơ-mi-rơ-moóc nhập khẩu từ Việt Nam không lẩn tránh các biện pháp phòng vệ thương mại đang áp dụng đối với sản phẩm tương tự từ Trung Quốc. Kết luận này đồng nghĩa các sản phẩm sơ-mi-rơ-moóc từ Việt Nam thuộc phạm vi vụ việc không bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại liên quan đến hành vi lẩn tránh, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp tục xuất khẩu vào thị trường Canada.
Minh bạch để biến sức ép thành lợi thế
Phòng vệ thương mại vì thế không nhất thiết chỉ được nhìn như một rào cản. Với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, đây có thể là động lực để chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu và quy trình.
Theo hướng dẫn của cơ quan quản lý, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi cảnh báo, nắm quy định của thị trường xuất khẩu và chuẩn bị thông tin liên quan đến sản xuất, tài chính, thị trường và xuất nhập khẩu. Việc phối hợp giữa các bộ phận kế toán, kinh doanh và pháp chế cũng giúp doanh nghiệp có khả năng phản hồi nhanh hơn khi phát sinh yêu cầu điều tra.
Với doanh nghiệp ở khu vực nông thôn, bước đi này có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: lưu trữ đầy đủ hồ sơ mua nguyên liệu, xây dựng định mức sản xuất, kiểm soát từng công đoạn, số hóa dữ liệu và chủ động truy xuất nguồn gốc. Khi những dữ liệu này trở thành một phần của quy trình vận hành, doanh nghiệp không chỉ ứng phó tốt hơn với phòng vệ thương mại mà còn nâng khả năng đáp ứng các khách hàng và thị trường có yêu cầu cao.
“Bài kiểm tra” phòng vệ thương mại vì vậy có thể trở thành một bước nâng cấp năng lực. Doanh nghiệp càng minh bạch về nguồn gốc, càng chắc về quy trình và càng chủ động về dữ liệu, cơ hội duy trì thị trường xuất khẩu và tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế càng lớn.