Chi phí logistics đang “ăn” bao nhiêu vào giá sản phẩm?
Một sản phẩm nông thôn đến tay người mua thường phải trải qua nhiều chặng: từ vùng sản xuất đến điểm tập kết, kho bảo quản, cơ sở chế biến rồi mới tới thị trường. Mỗi lần vận chuyển, bốc xếp hoặc lưu kho đều phát sinh chi phí. Với hàng có giá trị trên mỗi đơn vị khối lượng không cao, những khoản chi này càng dễ tác động đáng kể đến giá thành.
Theo Bộ Công Thương, chi phí logistics của Việt Nam hiện tương đương khoảng 17–18% GDP. Đây là mức chi phí logistics tính trên phạm vi toàn nền kinh tế, không phải riêng đối với hàng nông sản. Đối với nông sản, chi phí logistics có thể cao hơn do đặc thù sản xuất phân tán, thời gian bảo quản của nhiều mặt hàng ngắn và yêu cầu riêng về vận chuyển, sơ chế, bảo quản.
Một số liệu đáng chú ý được công bố cho thấy chi phí logistics có thể chiếm khoảng 29% giá thành rau quả và 30% giá thành gạo. Những con số này không phải mức chung cho mọi sản phẩm, nhưng cho thấy logistics có thể trở thành một cấu phần đáng kể trong giá hàng nông nghiệp, đặc biệt khi chuỗi cung ứng có nhiều khâu trung gian.
Vì vậy, giảm chi phí logistics không đơn giản là tìm một đơn vị vận tải có giá cước thấp hơn. Doanh nghiệp còn phải tính đến cách gom hàng, quy mô từng chuyến, thời gian lưu kho, khả năng bảo quản và số lần trung chuyển. Một chuyến xe đầy hàng, đi thẳng từ điểm tập kết đến nơi tiêu thụ sẽ có cấu trúc chi phí rất khác so với nhiều chuyến nhỏ phải thu gom qua nhiều địa điểm.
Đây cũng là lý do logistics ngày càng được xem như một phần của năng lực cạnh tranh. Khi chi phí vận chuyển và lưu thông giảm, doanh nghiệp có thêm dư địa để giữ giá bán, đầu tư vào chất lượng hoặc mở rộng thị trường.
Hàng phân tán, mỗi chuyến xe phải “gánh” thêm chi phí
Một trong những nguyên nhân khiến logistics nông thôn khó tối ưu nằm ở chính quy mô sản xuất. Khi hàng hóa được tạo ra tại nhiều hộ nhỏ, nhiều điểm sản xuất khác nhau, doanh nghiệp phải dành thêm nguồn lực cho việc thu gom trước khi hình thành một lô hàng đủ lớn.
Thực tế tại Hợp tác xã New Green Farm cho thấy tổ chức sản xuất tập trung có thể tạo thêm điều kiện để giải quyết bài toán logistics. Theo thông tin được công bố, việc liên kết sản xuất với sản lượng lớn giúp hợp tác xã chủ động hơn trong khâu thu gom, khai thác hiệu quả hơn hệ thống kho bãi và tổ chức vận chuyển. Quy mô liên kết cũng tạo điều kiện để phân bổ chi phí logistics trên sản lượng lớn hơn, từ đó nâng cao hiệu quả vận hành của chuỗi sản xuất.
Ngược lại, sản xuất phân tán với khối lượng nhỏ khiến mỗi chuyến thu gom phải di chuyển qua nhiều điểm. Chi phí nhiên liệu, nhân công và thời gian không tăng theo tỷ lệ thuận với lượng hàng, nên khi chia cho số sản phẩm ít, chi phí logistics trên mỗi đơn vị hàng hóa dễ bị đẩy lên.
Đây là điểm mà hợp tác xã có thể đóng vai trò quan trọng. Thay vì để từng hộ tự tìm phương tiện và tự đưa hàng ra thị trường, HTX có thể trở thành đầu mối tập hợp sản lượng, chuẩn hóa hàng hóa, bố trí thời điểm thu gom và kết nối với đơn vị vận tải. Khi lượng hàng đủ lớn và lịch giao hàng rõ ràng, việc thuê xe, sử dụng kho và tổ chức vận chuyển cũng có thêm dư địa để tối ưu.
Với doanh nghiệp chế biến, lợi ích còn nằm ở khả năng chủ động nguyên liệu. Một vùng sản xuất được tổ chức tốt không chỉ giúp nhà máy dễ thu mua hơn mà còn giảm số điểm phải thu gom, rút ngắn thời gian đưa nguyên liệu về cơ sở chế biến và hạn chế những chi phí phát sinh không tạo thêm giá trị.
Như vậy, bài toán logistics không nhất thiết bắt đầu từ chiếc xe. Nó có thể bắt đầu ngay từ cách tổ chức vùng sản xuất, quy mô lô hàng và cách các chủ thể trong chuỗi phối hợp với nhau.
Không chỉ chạy ít xe hơn, phải tổ chức lại cả chuỗi
Nếu chỉ nhìn logistics dưới góc độ vận tải, doanh nghiệp dễ tập trung vào việc tìm xe rẻ hơn. Nhưng với hàng nông sản, một chuỗi logistics hiệu quả phải đồng thời giải quyết được thu gom, bảo quản, xử lý sau thu hoạch và vận chuyển.
Một hướng đi đáng chú ý là hình thành các trung tâm logistics tích hợp, trong đó nhiều công đoạn được tổ chức tại cùng một đầu mối. Công ty Cổ phần Kho vận Toàn Phát cùng các đối tác Nhật Bản đang phát triển Mekong Logistics Hub tại Tây Ninh theo hướng xây dựng hệ sinh thái logistics lạnh phục vụ nông sản và thủy sản. Mô hình dự kiến kết hợp nhiều khâu như kho lạnh, chiếu xạ và vận chuyển, qua đó có thể góp phần rút ngắn hành trình hàng hóa và hạn chế các điểm trung chuyển không cần thiết trong chuỗi logistics.
Đáng chú ý, hạ tầng logistics không chỉ phục vụ khâu vận chuyển. Theo thông tin được công bố, Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát và Kho lạnh Toàn Phát đã được công nhận đủ điều kiện bảo quản thủy sản đông lạnh xuất khẩu sang thị trường EU vào tháng 5/2026. Thực tế này cho thấy hệ thống logistics phục vụ xuất khẩu ngày càng phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về bảo quản, chất lượng, an toàn và tiêu chuẩn của từng thị trường, thay vì chỉ thực hiện chức năng vận chuyển hàng hóa.
Ở cấp độ doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã, không nhất thiết phải đầu tư một trung tâm logistics riêng. Giải pháp có thể bắt đầu từ những việc thực tế hơn như gom đơn giữa nhiều cơ sở, sử dụng chung kho, ký hợp đồng vận chuyển theo sản lượng định kỳ hoặc lựa chọn điểm tập kết gần vùng sản xuất. Khi các lô hàng được tổ chức tốt hơn, số chuyến chạy rỗng hoặc chạy với tải thấp cũng có thể được hạn chế.
Ở tầm quốc gia, Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050 đặt mục tiêu đưa chi phí logistics xuống tương đương 12–15% GDP, đồng thời phát triển các trung tâm logistics hiện đại và thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh trong ngành.
Với công nghiệp nông thôn, đây là một dư địa cạnh tranh đáng chú ý. Xe chạy nhiều không nhất thiết là vấn đề nếu mỗi chuyến xe được tổ chức hiệu quả; vấn đề nằm ở những chuyến hàng phải đi nhiều vòng, qua nhiều điểm và mất thêm nhiều lần bốc dỡ.
Khi vùng sản xuất được tập trung hơn, hàng hóa được gom thành lô lớn, kho bảo quản đặt đúng vị trí và các khâu logistics được kết nối, doanh nghiệp có thể giảm những chi phí không tạo thêm giá trị. Khi đó, logistics không chỉ là khoản phải trả sau mỗi đơn hàng, mà trở thành một phần năng lực giúp hàng nông thôn đi xa hơn với chi phí hợp lý hơn.