Không chỉ nhìn vào lượng phát thải tuyệt đối
Khi nói đến giảm phát thải trong chăn nuôi bò, methane (CH₄) thường là vấn đề được quan tâm hàng đầu. Làm thế nào để giảm CH₄ sinh ra trong quá trình lên men dạ cỏ? Làm thế nào để quản lý phân hiệu quả hơn? Có thể sử dụng các giải pháp dinh dưỡng nhằm hạn chế lượng methane phát sinh hay không?
Đây đều là những hướng tiếp cận quan trọng. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào lượng khí phát thải trực tiếp từ từng con vật, có thể bỏ qua một yếu tố khác: hiệu quả sản xuất.
Một con bò khỏe mạnh, được cung cấp khẩu phần phù hợp, sinh sản tốt và cho năng suất cao có thể tạo ra nhiều sữa hoặc thịt hơn với cùng một khoảng thời gian và nguồn lực. Khi đó, lượng phát thải tính trên mỗi kg sữa hoặc mỗi kg thịt có thể giảm.
Đây chính là khái niệm cường độ phát thải - lượng phát thải được tính trên một đơn vị sản phẩm.
Cách tiếp cận này không có nghĩa là sản xuất nhiều hơn thì tổng phát thải chắc chắn giảm. Ngược lại, lượng phát thải tuyệt đối của một vật nuôi khỏe mạnh, có năng suất cao có thể tăng do vật nuôi ăn nhiều hơn và sản xuất nhiều hơn. Điều quan trọng là nếu năng suất tăng nhanh hơn mức tăng phát thải, cường độ phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ giảm.
Dinh dưỡng và năng suất có thể tạo ra khác biệt
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) từ nhiều năm qua đã nghiên cứu mối quan hệ giữa năng suất, dinh dưỡng, sức khỏe vật nuôi và cường độ phát thải.
Trong các nghiên cứu về chăn nuôi phát thải thấp, cải thiện thức ăn, dinh dưỡng, sức khỏe, quản lý đàn và sinh sản được xem là những hướng có thể đồng thời nâng cao năng suất và giảm cường độ phát thải.
Một nghiên cứu của FAO về hệ thống bò sữa tại Ethiopia cho thấy, tùy giải pháp về thức ăn và dinh dưỡng, cường độ phát thải CH₄ có thể giảm từ 16% đến 44%, trong khi sản lượng sữa tăng từ 8% đến 70%.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở những con số mà còn ở cơ chế phía sau. Khi thức ăn được tiêu hóa và sử dụng hiệu quả hơn, vật nuôi có thể chuyển hóa chất dinh dưỡng tốt hơn để tạo ra sản phẩm. Khi sản lượng tăng, lượng phát thải được phân bổ trên nhiều sản phẩm hơn, từ đó cường độ phát thải có thể giảm.
Nói cách khác, cùng một con bò nhưng nếu khả năng sử dụng thức ăn và năng suất được cải thiện, lượng phát thải tính trên mỗi đơn vị sản phẩm có thể thay đổi đáng kể.
Vật nuôi khỏe mạnh cũng là một giải pháp giảm phát thải
Sức khỏe vật nuôi là một yếu tố khác có liên quan trực tiếp đến hiệu quả sản xuất và môi trường.
Theo công bố của HealthforAnimals dẫn lại một số nghiên cứu, bệnh tật có thể làm tăng phát thải khí nhà kính tính trên mỗi thân thịt bò tới 113% và trên mỗi đơn vị sữa tới 24%.
Nguyên nhân là vật nuôi mắc bệnh thường sử dụng thức ăn kém hiệu quả, tăng trưởng chậm, cho ít sữa hoặc thịt hơn, thậm chí chết hoặc bị loại thải sớm. Khi sản lượng bị mất đi, hệ thống chăn nuôi có thể phải sử dụng thêm vật nuôi và nguồn lực để bù đắp.
Như vậy, một con bò bị bệnh không chỉ là vấn đề của thú y. Đó còn là vấn đề liên quan đến thức ăn, nước, đất, năng lượng, chi phí sản xuất và phát thải tính trên mỗi đơn vị sản phẩm.
Một số trường hợp được HealthforAnimals dẫn lại cho thấy việc kiểm soát bệnh có thể tạo ra tác động đáng kể. Chẳng hạn, kiểm soát bệnh trùng roi ở Argentina được ghi nhận có thể giảm cường độ phát thải 19-60%; tiêm phòng bệnh sốt bờ đông châu Phi (East Coast Fever - ECF) ở Tanzania giúp giảm 29-59%; tẩy giun cho bò ở Bangladesh giúp giảm 17-18%; kiểm soát viêm vú ở Sri Lanka giúp giảm 10-29%.
Các tỷ lệ trên được ghi nhận trong những hệ thống và điều kiện cụ thể, vì vậy không thể xem là mức giảm áp dụng chung cho mọi đàn bò. Tuy nhiên, những kết quả này cho thấy phòng bệnh và nâng cao sức khỏe vật nuôi có thể trở thành một bộ phận của chiến lược giảm cường độ phát thải.
Không nhất thiết phải giảm đàn mới giảm được cường độ phát thải
Một điểm quan trọng được FAO lưu ý là cải thiện sức khỏe và năng suất không phải lúc nào cũng khiến lượng CH₄ tuyệt đối của từng con vật giảm.
Một con bò khỏe hơn có thể ăn nhiều hơn, sản xuất nhiều hơn và do đó phát sinh lượng CH₄ tuyệt đối cao hơn. Nhưng nếu sản lượng sữa hoặc thịt tăng nhanh hơn mức tăng phát thải, lượng CH₄ tính trên mỗi kg sản phẩm vẫn giảm.
Vì vậy, trong nhiều trường hợp, mục tiêu không đơn thuần là làm cho một con bò “thải ra ít hơn”, mà là giúp vật nuôi tạo ra nhiều sản phẩm hơn từ mỗi đơn vị thức ăn và nguồn lực được sử dụng.
Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với những quốc gia vẫn phải duy trì và nâng cao sản lượng chăn nuôi để đáp ứng nhu cầu thực phẩm trong nước và xuất khẩu.
Giảm quy mô đàn có thể là một hướng để giảm phát thải. Nhưng song song với đó, nâng cao năng suất, sức khỏe vật nuôi, hiệu quả sử dụng thức ăn và quản lý đàn cũng là những hướng tiếp cận có thể góp phần giảm cường độ phát thải.
Thực tiễn từ chăn nuôi bò sữa quy mô lớn
Tại Việt Nam, cách tiếp cận này được thể hiện ở việc một số doanh nghiệp chăn nuôi quy mô lớn kết hợp quản lý đàn, thú y và dinh dưỡng trong cùng một hệ thống.
Tại Tập đoàn TH, đàn bò được theo dõi sức khỏe, năng suất và sinh sản bằng thiết bị cảm biến và phần mềm quản lý. Theo thông tin trong nội dung được cung cấp, 100% đàn bò được đeo cảm biến AfiTag/AfiCollar; dữ liệu được truyền về hệ thống Afifarm để theo dõi sức khỏe, năng suất, sinh sản và phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.
Những con bò có dấu hiệu bệnh được nhận diện, tách khỏi quy trình vắt sữa và chuyển đến khu điều trị. Việc phát hiện sớm và quản lý sức khỏe đàn có ý nghĩa không chỉ đối với năng suất mà còn đối với hiệu quả sử dụng nguồn lực trong toàn bộ quá trình chăn nuôi.
Ở khâu dinh dưỡng, phần mềm NDS được sử dụng để xây dựng khẩu phần, trong khi công nghệ 1-ONE hỗ trợ kiểm soát quá trình phối trộn và phân phối thức ăn. Khẩu phần được xây dựng theo nhu cầu của từng nhóm bò, hướng tới nâng cao hiệu quả sử dụng thức ăn.
Khi vật nuôi khỏe mạnh, sinh sản ổn định, sử dụng thức ăn hiệu quả và đạt năng suất cao hơn, lượng phát thải tính trên mỗi đơn vị sản phẩm có thể được cải thiện.
Gắn hiệu quả chăn nuôi với mục tiêu giảm phát thải
Dinh dưỡng và sức khỏe vật nuôi cũng được đưa vào nhóm giải pháp giảm phát thải trong Quyết định 1693/QĐ-BNN-KHCN được ban hành năm 2023.
Quyết định này phê duyệt kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, bao gồm giảm phát thải CH₄ của ngành nông nghiệp đến năm 2030, định hướng đến năm 2050. Đối với chăn nuôi bò sữa, các giải pháp được đề cập bao gồm cải thiện khẩu phần và bổ sung một số thành phần thức ăn nhằm giảm CH₄, đồng thời nâng cao năng suất.
Theo số liệu được nêu trong nội dung, đến năm 2030 Việt Nam đặt mục tiêu có khoảng 29-30 triệu con lợn, hơn 7 triệu con bò và 600-670 triệu con gia cầm. Trong giai đoạn 1994-2020, phát thải khí nhà kính từ chăn nuôi được ước tính tăng từ dưới 10 triệu lên gần 19 triệu tấn CO₂ tương đương.
Riêng methane từ chăn nuôi chủ yếu phát sinh từ quá trình lên men đường tiêu hóa và quản lý phân; trong đó, lên men đường tiêu hóa chiếm khoảng 74% lượng CH₄ của lĩnh vực này.
Những con số trên cho thấy giảm phát thải trong chăn nuôi không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Cùng với xử lý chất thải và các biện pháp trực tiếp giảm methane, việc cải thiện dinh dưỡng, sức khỏe, sinh sản, năng suất và hiệu quả quản lý đàn cũng cần được xem xét trong tổng thể.
Từ “giảm phát thải” đến “sản xuất hiệu quả hơn”
Đối với những doanh nghiệp chăn nuôi quy mô lớn, nơi tổng đàn bò sữa có thể lên tới hàng chục nghìn con, việc tối ưu từng khâu trong quá trình chăn nuôi có thể tạo ra tác động đáng kể.
Bài toán giảm phát thải vì thế không chỉ nằm ở việc tìm cách để một con bò phát sinh ít methane hơn. Một khẩu phần phù hợp hơn, sức khỏe tốt hơn, tỷ lệ sinh sản ổn định hơn và năng suất cao hơn cũng có thể góp phần làm giảm lượng phát thải tính trên mỗi kg sữa hoặc thịt.
Đây là cách tiếp cận đặt hiệu quả sản xuất và hiệu quả môi trường trong cùng một bài toán.
Trong bối cảnh ngành chăn nuôi phải đồng thời đáp ứng nhu cầu thực phẩm, kiểm soát chi phí và thực hiện các mục tiêu giảm phát thải, nâng cao năng suất trên nền tảng sức khỏe vật nuôi, dinh dưỡng hợp lý và quản lý đàn hiệu quả có thể trở thành một trong những hướng quan trọng của chăn nuôi phát thải thấp.
Giảm phát thải vì thế không nhất thiết chỉ bắt đầu từ việc “giảm” một thứ gì đó. Trong nhiều trường hợp, lời giải có thể bắt đầu từ việc sản xuất hiệu quả hơn, sử dụng nguồn lực tốt hơn và tạo ra nhiều sản phẩm hơn trên cùng một đơn vị tài nguyên.