Thị trường toàn cầu phân hóa theo lợi thế sản phẩm
Theo thông tin do Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) dẫn từ báo cáo INFOFISH Tilapia 2025, Trung Quốc tiếp tục dẫn đầu thế giới về sản lượng cá rô phi. Tại châu Á, Indonesia đứng thứ hai, tiếp đến là Bangladesh và Việt Nam.
Tuy nhiên, vị thế của các quốc gia trên thị trường quốc tế không chỉ được quyết định bởi sản lượng mà còn phụ thuộc vào cơ cấu sản phẩm, năng lực chế biến và khả năng tiếp cận thị trường.
Trung Quốc, Việt Nam, Indonesia và Đài Loan có lợi thế cung ứng cá rô phi đông lạnh với quy mô lớn, cạnh tranh ở phân khúc cá nguyên con và phi lê đông lạnh. Trong khi đó, Brazil, Colombia, Mexico, Honduras và Costa Rica có ưu thế ở phân khúc phi lê tươi nhờ khoảng cách địa lý thuận lợi khi xuất khẩu sang Mỹ, qua đó đáp ứng tốt hơn yêu cầu về thời gian vận chuyển và độ tươi của sản phẩm.
Một nhóm quốc gia khác như Ai Cập, Bangladesh, Philippines và Thái Lan có sản lượng đáng kể nhưng dành phần lớn nguồn cung cho thị trường nội địa. Điều này cho thấy sản lượng cao chưa đồng nghĩa với khả năng tham gia sâu vào thương mại quốc tế.
Sự khác biệt về cơ cấu sản phẩm và thị trường tiêu thụ đang tạo nên những phân khúc cạnh tranh riêng biệt. Trong đó, lợi thế về chi phí, năng lực chế biến và logistics ngày càng có ý nghĩa đối với khả năng duy trì thị phần.
Dòng thương mại thay đổi, cơ cấu nhà cung cấp dịch chuyển
Tại thị trường Mỹ, Trung Quốc vẫn là nhà cung cấp cá rô phi lớn, nhưng lượng hàng xuất sang thị trường này đang giảm. Trong khi đó, Indonesia và Việt Nam bắt đầu gia tăng thị phần ở phân khúc phi lê đông lạnh.
Theo thông tin được cung cấp về diễn biến thương mại quý I/2026, xuất khẩu cá rô phi nguyên con đông lạnh của Trung Quốc tăng mạnh, đặc biệt sang Bờ Biển Ngà, trong khi lượng hàng vào Mỹ giảm đáng kể. Diễn biến này cho thấy dòng thương mại đang có sự dịch chuyển giữa các thị trường; tuy nhiên, chưa đủ cơ sở để khẳng định đây là sự chuyển hướng mang tính toàn diện của ngành cá rô phi Trung Quốc.
FAO GLOBEFISH cũng ghi nhận xu hướng thương mại cá rô phi toàn cầu trong năm 2025 tiếp tục dịch chuyển theo hướng gia tăng vai trò của các sản phẩm đông lạnh có giá cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, sự suy giảm nguồn cung từ một quốc gia tại một thị trường không đồng nghĩa với nhu cầu tiêu thụ sản phẩm biến mất. Thay vào đó, cơ cấu nhà cung cấp và chủng loại sản phẩm có thể thay đổi theo nhu cầu, giá cả và điều kiện thương mại.
Brazil là trường hợp đáng chú ý. Dù là quốc gia sản xuất cá rô phi lớn thứ tư thế giới, nước này lần đầu ghi nhận nhập khẩu vượt xuất khẩu trong 8 tháng đầu năm 2026, trong bối cảnh nhập khẩu phi lê đông lạnh từ Việt Nam tăng mạnh.
Diễn biến này cho thấy ngay cả những quốc gia có ngành nuôi cá rô phi phát triển vẫn có thể tìm đến nguồn cung bên ngoài khi sản phẩm nhập khẩu đáp ứng được yêu cầu về giá, quy cách hoặc khả năng cung ứng. Đồng thời, đây cũng là dấu hiệu cho thấy cạnh tranh trên thị trường không chỉ diễn ra giữa các nước xuất khẩu mà còn gắn với nhu cầu và cơ cấu cung ứng tại từng quốc gia.
Xuất khẩu cá rô phi Việt Nam tăng trưởng tích cực
Theo số liệu VASEP được cung cấp, trong 8 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam đạt 90 triệu USD, tăng 43% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này phản ánh sự mở rộng của ngành hàng trong bối cảnh thương mại quốc tế đang tái phân bổ nguồn cung.
Brazil tiếp tục là thị trường đóng góp lớn nhất. Trong tháng 8/2026, xuất khẩu cá rô phi sang thị trường này đạt 4 triệu USD. Lũy kế 8 tháng, kim ngạch đạt 44 triệu USD, tăng 22,14% so với cùng kỳ, chiếm gần một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam.
Tuy nhiên, xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục gặp khó khăn. Trong tháng 8/2026, kim ngạch đạt khoảng 2 triệu USD, giảm 72% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 8 tháng, xuất khẩu sang thị trường này đạt 21 triệu USD, giảm 48%.
Trái ngược với diễn biến tại Mỹ, một số thị trường khác ghi nhận tăng trưởng tích cực. Tại Ả Rập Xê Út, xuất khẩu cá rô phi trong tháng 8 đạt 2 triệu USD, tăng 20%. Lũy kế 8 tháng, kim ngạch đạt 7 triệu USD, tăng 23% so với cùng kỳ. Đây là thị trường đóng góp chủ yếu cho kết quả xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam tại khu vực Trung Đông theo thông tin được cung cấp.
Nhật Bản cũng nổi lên như một thị trường đáng chú ý. Tháng 8/2026, xuất khẩu cá rô phi sang Nhật Bản đạt khoảng 400.000 USD, tăng 192% so với cùng kỳ. Tính chung 8 tháng đầu năm, kim ngạch đạt 2 triệu USD, tăng 77%.
Đáng chú ý, cá rô phi nước lợ của Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện trong phân khúc sushi và sashimi. Đây là tín hiệu cho thấy sản phẩm có khả năng tiếp cận những phân khúc tiêu dùng có yêu cầu cao hơn về chất lượng và quy cách. Tuy nhiên, để mở rộng thị trường này, doanh nghiệp cần tiếp tục chú trọng tính ổn định của chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của khách hàng.
Cơ hội đi cùng yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh
Việt Nam có một số lợi thế trong phát triển ngành hàng cá rô phi xuất khẩu. Kinh nghiệm từ ngành cá tra, cùng chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh từ vùng nuôi, thu mua đến chế biến và xuất khẩu, tạo nền tảng để doanh nghiệp mở rộng sản xuất. Bên cạnh đó, năng lực chế biến tại các nhà máy đáp ứng tiêu chuẩn của những thị trường có yêu cầu cao, khả năng kiểm soát chi phí và điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển vùng nuôi cũng là những yếu tố hỗ trợ.
Dù vậy, Việt Nam phải cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc và Indonesia ở phân khúc sản phẩm đông lạnh. Tại thị trường phi lê tươi ở Mỹ, các nước Mỹ Latinh như Colombia, Honduras, Costa Rica và Brazil có lợi thế về khoảng cách địa lý và thời gian vận chuyển.
Một thách thức khác đến từ sự tập trung thị trường. Brazil hiện chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam. Trong khi đó, ngành nuôi cá rô phi tại Brazil đang phản ứng trước lượng phi lê nhập khẩu tăng nhanh, với những lo ngại liên quan đến cạnh tranh giá và dịch bệnh. Những diễn biến này đặt ra yêu cầu theo dõi sát chính sách thương mại, các điều kiện tiếp cận thị trường và phản ứng của ngành sản xuất tại nước nhập khẩu.
Vì vậy, đa dạng hóa thị trường cần được xem là một định hướng quan trọng. Bên cạnh việc duy trì các thị trường đang tăng trưởng, doanh nghiệp cần tìm kiếm thêm khách hàng, mở rộng mạng lưới phân phối và phát triển các quy cách sản phẩm phù hợp với nhu cầu của từng thị trường.
Đồng thời, cạnh tranh không nên chỉ dựa vào giá bán. Nâng cao chất lượng, bảo đảm nguồn cung ổn định, minh bạch thông tin vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc và phát triển các sản phẩm chế biến sâu sẽ góp phần cải thiện giá trị gia tăng, củng cố niềm tin của đối tác và giảm áp lực cạnh tranh trực tiếp về giá.
Triển vọng phụ thuộc vào khả năng thích ứng
Thị trường cá rô phi toàn cầu không đơn thuần cạnh tranh về sản lượng mà ngày càng phân hóa theo sản phẩm, thị trường tiêu thụ và lợi thế logistics. Sự dịch chuyển dòng thương mại đang mở ra cơ hội để Việt Nam gia tăng hiện diện tại các thị trường quốc tế, đặc biệt trong phân khúc phi lê đông lạnh và những thị trường ghi nhận tăng trưởng tích cực như Brazil, Ả Rập Xê Út và Nhật Bản.
Tuy nhiên, mức tăng trưởng xuất khẩu hiện nay cũng đi kèm yêu cầu quản trị rủi ro thị trường, tránh phụ thuộc quá lớn vào một số đối tác. Về dài hạn, khả năng duy trì đà tăng trưởng sẽ phụ thuộc vào việc phát triển vùng nguyên liệu ổn định, nâng cao năng lực chế biến, bảo đảm chất lượng và mở rộng thị trường một cách bền vững.
Với những lợi thế sẵn có, cá rô phi có thể trở thành một ngành hàng bổ trợ quan trọng cho cơ cấu xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Để tận dụng cơ hội từ quá trình tái định hình thương mại toàn cầu, doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với nhu cầu của từng thị trường, chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng giá sang nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.