Thực trạng sản xuất và chuỗi cung ứng sản phẩm xoài, bơ và sầu riêng tỉnh ĐẮK NÔNG

Đắk Nông là một trong những tỉnh Tây Nguyên có điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng rất thuận lợi cho phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả. Những năm gầy đây, do hiệu quả kinh tế các loại cây công nghiệp có xu hướng giảm, nhiều hộ dân đã tự phát hình thành các vùng trồng xoài, bơ và sầu riêng chất lượng cao. Trong 10 năm qua, diện tích xoài, bơ và sầu riêng với 11.474 ha (chiếm 55%/ diện tích cây ăn quả). Ba loại cây trồng này phân bổ trên cả 08 huyện, tập trung nhiều nhất tại các huyện Cư Jút, Tuy Đức, Đắk Song, Đắk Glong, Đắk Mil và TP Gia Nghĩa. Quy mô sản xuất tự phát, nhỏ lẻ và diện tích sản xuất theo các tiêu chuẩn (VietGAP, GalobalGAP …) rất thấp, chỉ đạt dưới 20%/ tổng diện tích hiện có.
Hiện nay, diện tích xoài, bơ, sầu riêng cho trái đạt sấp sỉ 50% và được tiêu thụ theo các kênh tự do (chiếm 95%), thông qua các cơ sở thu gom tại địa phương. Chuỗi cung ứng này không có các liên kết chặt chẽ, không cơ chế phân phối lợi ích và chia sẻ rủi ro. Hoạt động chuỗi cung ứng dựa trên nền tảng là các vùng nguyên liệu gắn với các cơ sở thu gom (vừa cung ứng hầu hết vật tư đầu vào và thu mua toàn bộ sản phẩm). Vì vậy, các chuỗi cung ứng hoạt động ổn định, không có tình trạng tranh chấp nguyên liệu; nhưng giá cả và chủng loại sản phẩm dựa chủ yếu vào các cơ sở thu gom. 95% nguyên liệu được cơ sở thu gom địa phương thu mua và cung ứng cho các doanh nghiệp lớn ngoài tỉnh, phục vụ xuất khẩu. Chỉ có 05% sản lượng xoài, bơ, sầu riêng được tiêu thụ nội địa, chủ yếu là các tỉnh miền Bắc. Bên cạnh đó, vấn đề giá bán không ổn định (biện độ giao động giá có thể lên đến 2,4 lần) sẽ làm chuỗi phát triển không ổn định, trong điều kiện dự báo sản lượng sẽ tăng lên gấp 2,5 lần (dự kiến 150 nghìn tấn vào năm 2025). Những nguyên nhân chính gồm: (i) vùng nguyên liệu manh mún và không có các biện pháp hiệu quả về sơ chế, bảo quản sản phẩm; (ii) sản phẩm không có tiêu chuẩn chất lượng, chỉ dẫn vùng trồng … và (iii) chuỗi cung ứng chịu ảnh hưởng lớn của các cơ sở thu gom.
Để có thể phát triển bền vững giai đoạn đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2045, cần hướng tới 04 nhóm giải pháp chính: (i) Cần có quy hoạch vùng sản xuất tập trung xoài, bơ, sầu riêng phù hợp; (ii) Tập trung phát triển kinh tế tập thể, nâng cao vài trò của hộ gia đình; (iii) Đấy mạnh việc sản xuất theo các tiêu chuẩn, đặc biệt là việc cấp mã vùng trồng … và (iv) Phát triển mạnh công nghệ bảo quản sau thu hoạch nhằm kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm, tránh tình trạng được mùa – mất giá.